آداب و فواید خموشی

قال الصّادق(ع):

الصّمت شعار المحقّقین بحقائق ما سبق و جفّ القلم به، و هو مفتاح کلّ راحة من الدّنیا و الاخرة [و فیه رضا اللَّه و تخفیف الحساب ] و الصّون من الخطایا و الزّلل. و قد جعله اللَّه ستراً علی الجاهل و تزیّناً للعالم، و فیه عزل الهوی و ریاضة النّفس و حلاوة العبادة و زوال قساوة القلب و العفاف و المروّة و الظّرف. فاغلق باب لسانک عمّا لک منه بدّ لا سیّما اذا لم تجد اهلاً للکلام و المساعد فی المذاکرة للَّه و فی اللَّه. و کان الرّبیع بن خثیم یضع قرطاساً بین یدیه فیکتب کلّ ما یتکلّم به ثمّ یحاسب نفسه فی عشیّته ما له و ما علیه و یقول: [آه ] آه! نجا الصّامتون یقیناً و کان بعض اصحاب رسول‌اللَّه(ص) یضع حصاة فی فمه، فاذا اراد ان یتکلّم بما علم انّه للَّه و فی اللَّه و لوجه اللَّه، اخرجها من فمه. و انّ کثیراً من الصّحابة – رضوان‌اللَّه‌علیهم - کانوا یتنفّسون الصّعداء و یتکلّمون شبه المرضی. و انّما سبب هلاک الخلق و نجاتهم الکلام و الصّمت. فطوبی لمن رزق معرفة عیب الکلام و صوابه، و فوائد الصّمت، فانّ ذلک من اخلاق الانبیاء و شعار الاصفیاء. و من علم قدر الکلام احسن صحبة الصّمت، و من اشرف علی ما فی لطائف الصّمت و ائتّمن علی خزائنه، کان کلامه و صمته عبادة، و لایطّلع علی عبادة هذه الّا الملک الجبّار.

امام‌صادق(ع) فرمود:

خموشی، شیوة اهل تحقیق و سرلوحة عمل کسانی است که به حال گذشتگان نگریسته و به تحوّل و تغییر روزگار پی برده‌اند و رضایت خداوند و سبک‌شدن حساب و مصون‌ماندن از خطاها و لغزش‌ها در سکوت است. خداوند، خاموشی را پوششی برای نادان و زینتی برای دانا قرار داده است. خاموشی، دوری‌جستن از هواوهوس و ریاضت نفس و شیرینی عبادت و زدودن قساوت قلب و عفاف و جوانمردی و زیرکی است. پس، زبان خود را از بازشدن به سخنانی که مجبور به گفتن آن‌ها نیستی؛ به ویژه زمانی که شنوندة شایسته‌ای نمی‌یابی که برای خدا و در راه خدا با او سخن گویی. ربیع بن خثیم کاغذی به همراه داشت و هرچه را بر زبان می‌آورد، در آن می‌نوشت، و شب، نفس خویش را به محاسبه می‌کشانید و می‌گفت: [آه] آه! به یقین که خاموشان رستگار شدند. یکی از اصحاب رسول‌خدا(ص) ریگی در دهان خود می‌گذاشت و وقتی قصد سخن گفتن داشت، آن سخن را می‌سنجید و چون آن را در راه خدا می‌دید، ریگ را از دهان بیرون می‌آورد. بسیاری از صحابه – رضوان‌اللَّه‌علیهم - چنان نفَس می‌کشیدند که گویی نفس، از سینه‌ای پردرد برمی‌آید و چون بیماران سخن می‌گفتند. سبب هلاکت و نجات مردمان، در سخن‌گفتن و خاموشی است. پس خوشا به حال کسی که معرفت سخن نیک و بد و دانش خاموشی و فواید آن، روزی‌اش شده باشد که این، از اخلاق انبیا و شعار اصفیاست. کسی که ارزش و قدر کلام را بداند و به پیامدها و کاستی‌های آن پی برد، خاموشی برگزیند و آن کس که از فواید خاموشی آگاه گشته و بر خزائن گران‌بهایش دست یافت، هم سخن و هم خاموشی او عبادت است و بر این عبادت وی، جز خدای ملک جبّار آگاهی نیابد.