توصیه به معرفت نفس در کلمات امیرالمؤمنین (ع)

1. العارفُ من عرف نفسه فأعتقها و نزّهها عن کلّ ما یبعّدها و یوبقها؛ عارف کسی است که نفس خود را بشناسد و آن را آزاد گرداند و از هرچه بپیراید که موجب دوری و هلاکت وی می‌شود.
   مرحوم علامه در توضیح می‌فرمایند: یعنی آن را از اسارت هوا و بندگی شهوات آزاد کند.
2. اعظم الجهل جهل الانسان أمر نفسه؛ بزرگترین نادانی، نادانی آدمی است به‌نفس خود.
3. اعظم الحکمة معرفة‌ الانسان نفسه و وقوفه علی قدره؛ برترین شاخة حکمت،‌ معرفت انسان است به‌نفس خود و آگاهی او از جایگاه و حد خود، یا ایستادن در جایگاه خود.
4. أکثر النّاس معرفة ‌لنفسه أخوفهم لرّبه؛ بهره‌مندترین مردم از معرفت نفس، ترساترین ایشان نسبت به‌ خداوند هستند.
   مرحوم علامه در توضیح می‌فرماید: زیرا که اینان آگاه‌ترین به‌خدا و عارف‌ترین بر اویند‌ و خداوند سبحان فرموده است: «انّما یخشی الله من عباده العلماء».
5. أفضل العقل معرفة المرء بنفسه فمن عرف نفسه عقل و من جهلها ضلّ؛ برترین حدّ عقل، آگاهی انسان به‌نفس خویش است، هرکه نفس خود را شناخت، عقل ورزیده است و هرکه بر نفس خود نادان بود، گمراه شد.
6. عجبت لمن ینشد ضالّته و قد اضلّ نفسه و لا یطلبها؛ در تعجبم از کسی‌که (هرگاه چیزی را گم کند) به‌دنبال گمشده خود جست‌وجو می‌کند و حال آنکه نفس خود را گم کرده است اما در طلب آن برنمی‌آید.
7. عجبت لمن یجهل نفسه کیف یعرف ربّه؛ در عجبم که آن‌کس که خود را نمی‌شناسد چگونه خدایش را می‌شناسد.
8. غایة المعرفة ‌أن یعرف المرء نفسه؛ کمال مطلوب در معرفت این است که شخص نفس خود را بشناسد.
9. کیف یعرف غیره من یجهل نفسه؛ کسی‌که بر نفس خود آگاهی ندارد چگونه بر امر دیگران آگاه است.
10. کفی بالمرء معرفة أن یعرف نفسه، و کفی بالمرء جهلا أن یجهل نفسه؛ نهایت معرفت آدمی آن است که بر نفس خود عارف باشد و نهایت جهل او نیز این است که بر نفس خود جاهل باشد.
11. من عرف نفسه تجرّد؛ هرکس که نفس خود را شناسد مجرّد شده است.
    حضرت علامه فرموده‌اند: یعنی مجرّد و جدای از علایق دنیایی شده است یا از مردم مجرّد می‌شود به اینکه از آنها دوری می‌گزیند و یا اینکه از همه چیز جدا و دور می‌شود از طریق اخلاص و یگانگی با خدا.
12. من عرف نفسه جاهدها و من جهل نفسها، ‌أهملها؛ هرکه نفس خود را بشناسد به مجاهدة با آن برمی‌خیزد و هرکس نفس خود را نشناسد آن را وامی‌گذارد.
    یعنی آن‌کس که نفس را بشناسد در راه دوری آن از اضداد و خواهش‌های پست و حفظ نورانیت آن تلاش می‌کند و آن کس که اینکار را نمی‌کند حقیقت نفس را نشناخته است.
13. من عرف نفسه جلّ أمره؛ هرکس نفس خود را بشناسد، امر او با عظمت شود.
14. من عرف نفسه کان لغیره أعرف و من جهل نفسه کان بغیره أجهل؛ هرکس نفس خود را بشناسد به دیگران آگاه‌تر خواهد بود و هرکس نفس خود را نشناسد به دیگران جاهل‌تر خواهد بود.
15. من عرف نفسه فقد انتهی الی غایة کلّ معرفة و علم؛ هرکس نفس خود را بشناسد به مقصود نهایی کلیه علوم و دانش‌ها دست یافته است.
16. من لم یعرف نفسه بعد عن سبیل النّجاة و خبط فی الضّلال و الجهلات؛ هرکس نفس خود را نشناسد از راه رستگاری به دور افتاده است و در ورطه‌ی گمراهی و نادانی فرو رفته است.
17. معرفة النّفس أنفع المعارف؛ شناخت نفس مفیدترین آگاهی‌ها است.
18. نال الفوز الأکبر من ظفر بمعرفة النّفس؛ هرکس به معرفت نفس موفق شود به رستگاری برتر دست یازیده است.
19. لاتجهل نفسک فانّ الجاهل معرفة النفس جاهل بکلّ شیء؛ جاهل بر حقیقت نفس خود مباش؛ زیرا هرکس نسبت به معرفت نفس خود نادان باشد نسبت به تمامی اشیاء جاهل است.

منبع: آیت‌الحق