اسوه‌های قرآنی و شیوه‌های تبلیغی آنان

اسوه‌های قرآنی و شیوه‌های تبلیغی آنان

نویسنده: دکتر مصطفی عباسی‌مقدم 

استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه کاشان  Email: abasi1234@gmail.com

چکیده

از آنجا که يكى از شيوه‌هاى برجسته تبليغى قرآن، چهره‌پردازى و معرفى اسوه‌هاى حسنه‌اى است كه مانند چشمه‌هاى نور، كام عطشناك هدايت‌جويان را سيراب نمايند؛ در تحقيق حاضر، بيش از هر چيز شيوه‌هاى دعوت و تبليغ پيامبران و چهره‌هاى شاخص قرآن بررسی و تلاش شده است تا راهكارهاى اساسى تبليغ قرآنى از یک‌سو و شيوه‌هاى مقطعى اتخاذ شده از جانب اسوه‌هاى قرآنى، از سوى ديگر، استخراج و شناسايى شوند.

پژوهش پیشرو، بيشتر حول محور شيوه‌هاى تبليغى اسوه‌هاى قرآنى است، در مطالعه سيره هر اسوه قرآنى به شيوه‌اى برجسته‌تر يا وجهى بارزتر برمى‌خوريم كه شايسته توجه و دوراندیشی بیشتری است؛ لذا اين وجه بارز و به يك معنا فصل مميّز دعوت هر نبى يا ولىّ را در آغاز هر مبحث به‌عنوان شاخصة آن اسوه ذكر كرده و به ‌تفصیل از آن سخن خواهيم گفت؛ مانند نوع اسوه استقامت در تبليغ چنانچه شعيب، اسوه اصلاحگرى اقتصادى و ذوالقرنين، اسوه زمامدارى است. از این‌رو، تنوع اسوه‌هاى قرآنی و گستردگى شيوه‌هاى تبليغى گرفته شده از سيره آنان نيز ثابت می‌شود. دربارة كيفيت كاوش و حدود بررسى، سعى نگارنده در اين پژوهش بر آن بوده است كه با مطالعه گسترده در منابع مورد نظر، نخست شيوه‌هاى متنوع و متعدد هر اسوه قرآنى را شناسايى و استخراج نمايد و در مرحله بعد، به فراخور ميزان اطلاعات موجود و در دسترس به تحليل شيوه‌ها بپردازد؛ اين تحليل بيشتر ناظر به چرايى اتخاذ شيوه‌ها يا عوامل ايجاب‌كننده و عناصر دخيل در هر شيوه بوده است. در مورد برخى شيوه‌ها نيز با توجه به اهميت يا كثرت نسبى منابع و ديدگاه‌هاى مربوطه، تطبيق و مقايسه صورت گرفته است.

واژگان كليدي: اسوه، الگو، اسوه قرآنی، شیوه تبلیغ، تبلیغ.

Islamic patterns and their styles of propaganda

Mostafa Abbasi Moghaddam

one of the most leading methods of propaganda and teaching in the holy Quran is introducing patterns.  In this study, more than anything, the methods of inviting to the Islamic teachings in the Quran are researching as some examples taken from the Quran on the one hand, and on the other hand, the methods of prophets and special figures for proselytism are extracting.

By studying the methods of propaganda in the prophets and special figures traditions, we achieve to some important points that deserve serious attention and reflection. Hence, in every part of this paper, we describe the characteristics of the special method of propaganda and then discuss it in detail. For example, Shoa'ib is an Example for resist and Economic reforms, and Zulg'arnin is the Example of Statesmanship. In this way, the diversity of Islamic patterns proved to be promoting religion. Analysis of this research, more concerned with why the adoption of these practices and elements. Some methods according to the importance or relative abundance of resources and views have been compared and evaluated.

Keywords: Example, model, modes in holy Quran, method of propaganda, propaganda

مقدمه

قرآن كريم به‌مثابه كتاب هدايت بشر و كامل‌ترين منشور اخلاقی دعوت و تبليغ، چنان ذره‌بينى ژرف‌نگر به كاوش در اين زندگى‌هاى سراسر درس و عبرت پرداخته و با اشاره يا تشريح جنبه‌هايى از حيات شخصيت‌هاى برجسته تاريخ دين و ايمان، نكته‌ها و درس‌هاى ارزشمندى را به ابناى بشر ارائه داده که کلماتش همچون دُرهاى گران‌بهایی براى انسان‌هاى کمال‌جو و جمال‌طلب است. قرآن با اين كاوش ژرف و وسيع، هم به معلمان بشر درس‌هايى كارساز و هم به مربيانش رهنمودهايى روشنگر ارائه كرده است؛ هم به مصلحان انسانيت، راهكارهاى رفع تباهى را ارزانى داشته و هم به مبلّغان هدايت گستر، شيوه‌هاى دعوت و ترويج دين را آموخته است؛ بدين ترتيب، شيوه‌هاى هدايتى اين واپسين كتاب آسمانى و آخرين سند شرايع وحيانى، برای همه متصدیان تعليم، تربيت و ارشاد، دعوت، اصلاح و تبليغ به‌كار مى‌آيد.

از آنجا که يكى از شيوه‌هاى برجسته تبليغى قرآن، چهره‌پردازى و معرفى اسوه‌هاى حسنه‌اى است كه مانند چشمه‌هاى نور، كام عطشناك هدايت‌جويان را سيراب نمايند؛ در تحقيق حاضر، بيش از هر چيز شيوه‌هاى دعوت و تبليغ پيامبران و چهره‌هاى شاخص قرآن بررسی و تلاش شده است تا راهكارهاى اساسى تبليغ قرآنى از یک‌سو و شيوه‌هاى مقطعى اتخاذ شده از جانب اسوه‌هاى قرآنى، از سوى ديگر، استخراج و شناسايى شوند.

به اعتقاد ما، جامعيت بی‌بدیل قرآن و لایتناهی بودن اقيانوس معارف آن و نيز تنوع اسوه‌نمایی‌ها و چهره‌پردازى‌هاى اين نسخه رستگارى، موجب جامعيت شيوه‌هاى تبليغى برگرفته از آن نيز است و اين بررسى به‌ منزله گام نخست در راه بهره‌گيرى وسيع از آيات وحى در عرصه انسان‌سازى، جامعه‌سازى و اصلاح نابسامانى‌هاى فكرى، اخلاقى و اجتماعى و دخالت جدی‌تر وحى در شكل‌دهى زندگانى بشر خواهد بود. به عبارت دیگر، با بررسى‌ها و كاوش‌هايى ازاین‌دست كه براى نخستين بار در عرصه شيوه‌شناسى تبليغ و تربيت انبيا و اوليا صورت مى‌گيرد، امكان بهره‌جويى از محتواى كتاب بلاغ و تبليغ و دعوت و اخذ رهنمودهاى روشن و عملى در جهت ارشاد فرد و جامعه و بسط ارزش‌هاى دينى و دعوت اِلَى‌الله ميسّر می‌شود؛ چراکه منابع اوليه اسلامى (قرآن و سنت و تفاسير) كه مشحون تصويرپردازى‌هاى بديع و درخشان از اسوه‌هاى ناب اسلامى و آماده نورافشانى و هدایت‌افروزی در جهت تعالى آدمى است، ما را پيوسته به شناخت جلوه‌هاى بينش و منش اين چهره‌ها فرامی‌خواند و به تبعيت از آنان تشويق مى‌كند.

روش بررسی در این پژوهش

از آنجا که پژوهش پیشرو، بيشتر حول محور شيوه‌هاى تبليغى اسوه‌هاى قرآنى است، در مطالعه سيره هر اسوه قرآنى به شيوه‌اى برجسته‌تر يا وجهى بارزتر برمى‌خوريم كه شايسته توجه و دوراندیشی بیشتری است؛ لذا اين وجه بارز و به يك معنا فصل مميّز دعوت هر نبى يا ولىّ را در آغاز هر مبحث به‌عنوان شاخصة آن اسوه ذكر كرده و به ‌تفصیل از آن سخن خواهيم گفت؛ مانند نوع اسوه استقامت در تبليغ چنانچه شعيب، اسوه اصلاحگرى اقتصادى و ذوالقرنين، اسوه زمامدارى است. از این‌رو، تنوع اسوه‌هاى قرآنی و گستردگى شيوه‌هاى تبليغى گرفته شده از سيره آنان نيز ثابت می‌شود.

در بررسى شيوه‌هاى دعوت برخى از شخصيت‌هاى قرآنی مانند حضرت محمد صلی الله علیه و اله ، نوح، ابراهيم و يوسف، با چنان تنوعى روبه‌رو مى‌شويم كه تفكيك دقيق‌تر و جزئى‌ترى را ايجاب مى‌نمايد؛ ازاین‌رو در اين موارد، شيوه‌هاى استخراج‌شده را به دو بخشِ شيوه‌هاى كلى و استراتژى‌ها و شيوه‌هاى جزئى و مقطعى تقسيم نموده‌ايم تا ضمن پرهيز از امتزاج اين دو نوع شيوه، روش‌هاى مشابه دیگری نيز شناسايى شوند. به‌عنوان نمونه، ابتكار عمل در دعوت، يكى از استراتژى‌هاى دعوت مصطفوى و دربردارنده شيوه‌هاى ارتباطی‌ و تماس‌های فردى، حضور در ميان قبايل، پذيرفتن رسالت‌ها، توجه به ضعفا و جوانان، اعزام مبلّغ به شهرها، قبايل و ارسال دعوت‌نامه به پادشاهان است.

يكى از نكات حائز اهميت در تعيين و استخراج شيوه‌ها در اين پژوهش، تقسيم شيوه‌هاى دعوت به روش‌هاى مستقيم و غیرمستقیم است؛ بدين معنا كه برخى از جنبه‌هاى ثابت عملكرد و زندگى اسوه‌ها كه در گسترش دعوت و اقناعِ مخاطبان دخيل بوده است نيز به‌عنوان شيوه‌هاى غیرمستقیم قلمداد مى‌شوند، هرچند به ‌ظاهر در زمره روش‌هايى نيستند كه با برنامه‌ريزى و قصد قبلى از سوى مبلّغ اتخاذ مى‌شوند؛ به‌عنوان‌مثال، استدلال منطقى، شروع دعوت با سؤال، اعزام مبلّغ به مناطق دور و نزديك، يادآورى نعمت‌ها، دعوت به مشتركات و حتى هجرت، در زمره شيوه‌هاى مستقيم قرار مى‌گيرند؛ اما شيوه‌هايى چون آسان‌گیری در مسائل شخصى، خوش‌بینی نسبت به مؤمنان، سپاسگزارى دائم، ساده زيستى و مشورت با مؤمنان در رديف شيوه‌هاى غیرمستقیم‌اند كه گاهى از آنها به‌عنوان صفات انبيا و اوليا ياد مى‌شود. البته برخى از اين شيوه‌ها را مى‌توان به دو اعتبار، مستقيم و غیرمستقیم دانست؛ مانند التزام به محدوده اختيارات و وظايف خود، كه گاهى به زبان اعلام مى‌شود و گاه در عمل تجلّى مى‌يابد؛ يا مبارزه با عوام‌فریبی و سنت‌هاى غلط كه گاه در گفتار و گاه به شكل پرهيز از برخى آداب غلط و بى‌اساس جلوه‌گر مى‌شود؛ و همچنين به روش‌هاى برائت از شرك، ترويج فرهنگ اخوّت و روش نُصح و خيرخواهى، نشان داده می‌شود.

دربارة كيفيت كاوش و حدود بررسى، سعى نگارنده در اين پژوهش بر آن بوده است كه با مطالعه گسترده در منابع مورد نظر، نخست شيوه‌هاى متنوع و متعدد هر اسوه قرآنى را شناسايى و استخراج نمايد و در مرحله بعد، به فراخور ميزان اطلاعات موجود و در دسترس به تحليل شيوه‌ها بپردازد؛ اين تحليل بيشتر ناظر به چرايى اتخاذ شيوه‌ها يا عوامل ايجاب‌كننده و عناصر دخيل در هر شيوه بوده است. در مورد برخى شيوه‌ها نيز با توجه به اهميت يا كثرت نسبى منابع و ديدگاه‌هاى مربوطه، تطبيق و مقايسه صورت گرفته است.

منابعى كه در طول مطالعات اين پژوهش مورد استفاده قرارگرفته عبارت‌اند از:

  1. تفاسير قرآن، به‌ویژه الميزان، الكشاف، فى ظلال القرآن، مجمع‌البيان، تفسيرنمونه؛
  2. كتب سيره و قصص، به‌ویژه سيره ابن هشام، قصص‌الآنبیاء ثعلبى؛
  3. كتب تبليغى و ده‌ها منبع پراكنده ديگر.

باید گفت كه مشکل اصلى تحقيق حاضر، كمبود منابع مستقيم است كه علاوه بر نقل حوادث زندگانى و صفات اخلاقى چهره‌هاى قرآن، بررسى روش‌هاى ارشادى آنان را باید محل عنايت و دقت خود قرار داد. در پايان اين مقدمه، به روند و ترتيب اجمالى مباحث اشاره مى‌كنيم؛ پژوهش حاضر حاوى پيش‌گفتار، مقدمه و سه بخش است كه در مجموع، سيره تبليغى حدود چهل شخصيت قرآنى و چند جماعت نمونه را دربارة ديدگاه شيوه‌شناسى مورد بررسى قرار می‌دهد. در فصل اول، مباحث مقدماتى و تمهيدى، از قبيل كليات، مفاهيم و واژه‌ها، معرفى شيوه اسوه‌نمايى و تنوع شيوه‌هاى تبليغى قرآن، به‌تفصیل به رشته تحرير درآمده است. در فصل دوم، طى سه بخش، ضمن معرفى اجمالى هر یک از انبياى قرآن، شيوه‌هاى تبليغى هرکدام تبيين می‌شود. بخش اول اين فصل، نگاهى كلى به نبوت و انبيا و ويژگى‌هاى آنان دارد. فصل سوم، طى دو بخش، عهده‌دار معرفى شخصيت و شيوه‌هاى تبليغى ديگر شخصيت‌هاى قرآنی (غير پيامبران) است و چنان‌كه قبلاً به آن اشاره شد، در فصل‌هاى دوم و سوم در آغاز بررسى هر اسوه، مهم‌ترين وجه شخصيت و دعوت او نيز طرح و تشريح می‌شود.

هدف‌هاى علمى تحقيق

هدف‌هاى علمى و نظرى پژوهش حاضر به‌طور اجمالی چنين است:

الف) اثبات اهميت شيوه اسوه‌نمایی در دعوت و تبليغ دينى؛

ب) ترسيم دقيق شيوه‌هاى تبليغى چهره‌هاى داستان‌هاى قرآن؛

ج) معرفى و شناسايى اسوه‌هاى شناخته‌نشده و گمنام قرآن؛

د) روشن ساختن زواياى ناشناخته تبليغ در قرآن؛

ه) اثبات ماندگارى و تأثير عميق شيوه‌هاى تبليغ اسوه‌هاى قرآنى در مقايسه با اثرگذاری مقطعى، ناپایدار و سطحى شيوه‌هاى تبليغى امروزی.

هدف‌هاى كاربردى تحقيق

در ميدان فعاليت‌هاى تبليغى در سطوح مختلف جامعه مى‌توان، از راهكارهاى عملى زير در نتیجه تحقيق حاضر استفاده نمود:

الف) راهنمايى جامعه و مؤسسات فرهنگى و تبليغى اسلامى در چگونگى پرداختن به چهره‌هاى مطلوب و اسوه‌هاى نيكو؛

ب) تفكيك الگوهاى قرآنى در حد امكان به ‌منظور شناسايى و معرفى دقيق‌تر و ترسيم شخصيت الگویى قرآن در هر مقوله از مقوله‌هاى اجتماعى، اخلاقى و غيره؛

ج) استفاده از اين تحقيق به‌عنوان مقدمه گام‌هاى بعدى در جهت معرفى اسوه‌هاى قرآنى از طريق فيلم، داستان، مقاله، رمان و غيره.

تنوع شيوه‌هاى اسوه‌هاى قرآنى

يكى از مهم‌ترين ابعاد تنوع و گوناگونى شيوه‌هاى تبليغى استخراج شده از قرآن، به روش‌هاى ارشاد و دعوت الگوهاى قرآنى بازمی‌گردد. هر يك از اسوه‌هاى قرآنى از پيامبران گرفته تا ديگران، به لحاظ آنکه همگى مبلّغ مسلمانى و داعى الى‌الله هستند، با توجه به شرايط محيط و مخاطب، روش‌هاى گوناگون، جذاب و چشمگيرى را برگزيده و به‌كار بسته‌اند؛ به‌عنوان نمونه، دقت در چند سطر ذيل از سيره ابن‌هشام مى‌تواند گوياى تنوع شيوه‌هاى تبليغى رسول اكرم صلی الله علیه و اله  باشد: «رسول خدا در مراسم حج نزد قبايل عرب مى‌رفت و آنها را به‌سوی خدا مى‌خواند و رسالتش را ابلاغ مى‌نمود و از آنها مى‌خواست تا او را تصديق و حمايت كنند...، در منزلگاه برخى قبايل مى‌ايستاد و مى‌گفت: اى فرزندان فلان، من فرستاده خدا به‌سوی شما هستم كه شما را به عبادت خدا و كنار گذاشتن شرك فرمان مى‌دهد...، آن حضرت از ورود هيچ تازه‌واردى باخبر نمى‌شد، مگر آنکه براى دعوتش مى‌شتافت و پيام‌هاى رسالت را به او عرضه مى‌فرمود».

يكى ديگر از نويسندگان در اين زمينه چنين اظهارنظر مى‌كند: «پيامبر هيچ شيوه و اسلوبى را در بيان دعوت وانگذاشت، بلكه در سخنان، نامه‌ها، تعليمات، پندها، خطبه‌ها و نيز دروس نظامى، روش‌هاى تشويق، هشدار و بشارت را همراه با آسان‌گیری و به ‌دور از ايجاد نفرت اتخاذ مى‌نمود»، بنابراین در اين پژوهش، نزديك به پنجاه شيوه مستقل از منظومه تبليغى پيامبر صلی الله علیه و اله استخراج و برداشت نموده‌ايم و از سيره دعوت ساير اسوه‌هاى قرآن در مجموع به حدود 240 شيوه دست یافته‌ایم. از این‌رو، دامنه و تعداد شيوه‌هاى برداشت‌شده الگوهاى قرآنى در همين تحقيق، نشان از تنوع بی‌نظیر روش‌هاى تبليغ قرآنى دارد. در پايان به اين نكته بايد توجه داشت كه اسلوب‌ها و روش‌هاى ذکرشده در قرآن، تنها برگزيده‌ها و نمونه‌هايى از مؤثرترين و بهترين شيوه‌هاى انبيا و اولياست، چراکه قرآن درصدد روايت كامل روش‌هاى هدايتى ايشان و حكايت جامع سيره تبليغى هر يك از اینها نبوده است. به‌عبارت‌دیگر، همان‌گونه كه در نقل قصص، هدف قرآن عبرت‌آموزی است، در نقل و اشاره به شيوه‌هاى دعوت نيز، هدف آيات قرآن بيان اهميت تبليغ دين و آموزش اتخاذ شيوه‌هاى متنوع و چگونگى برخورد تبليغى با شرايط گوناگون است كه از مطالعه مجموع دعوت‌هاى قرآنى برمى‌آيد.

محمد، اسوه رحمت

پيامبر بزرگوار اسلام صلی الله علیه و اله را نمى‌توان چون شخصيت‌هاى ديگر، اسوه قرآن در زمينه‌اى خاص معرفى نمود؛ چراکه او جامع همه فضايل اخلاقى و مستجمع كليه ارزش‌هاى تبليغى به‌شمار مى‌رود. قرآن بيش از همه انسان‌هاى برجسته ديگر، آن حضرت را شايسته تأسى دانسته و پيروى بی‌چون‌وچرای او را نه‌تنها بر مردم یک‌ دوره و يك جامعه، بلكه بر همگان در همه جاى جهان واجب كرده است؛ تأكيد بر اين موضوع بدين دليل است كه اسوه‌هاى متعددى در قرآن ذکر شده و بر پيروى آنان سفارش شده است، اما هر يك به لحاظ يك يا چند جنبه از شخصيتشان، مورد عنايت قرارگرفته‌اند و اسوه مطلق، تنها وجود مبارك رسول اكرم صلی الله علیه و اله است. درعین‌حال، از آنجا که نسبت دادن يك صفت بارز و يك جنبه از جوانب متعدد اخلاقى و عملى يك اسوه به ایشان، دليل بر فقدان جنبه‌ها و صفات ديگر نيست، دربارة رسول خدا نيز مى‌توان بر يكى از بارزترين جنبه‌هاى وجودى او كه در تبليغ نيز تأثير بسزایی داشته، انگشت نهاد. با بررسى صفات و شيوه‌هاى متنوع پيامبر به نظر مى‌رسد اين صفت بارز چيزى جز «رحمت» نيست كه جلوه ويژه و وجه بارز شخصيت و دعوت اوست، چنان‌که در آيه‌اى، همه وظايف او در رحمت خلاصه ‌شده است: «وَما أَرْسَلْناكَ إِلّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ». (و ما تو را جز رحمتى براى جهانيان نفرستاديم).

در این کتاب، هر یک از اسوه‌ها معرفی ‌شده و مهم‌ترین ویژگی بارز آنها در سرلوحه بررسی روش‌ها تبیین شده است، از قبیل ابراهیم، اسوه توحید و مبارزه با شرک؛ نوح، اسوه استمرار دعوت؛ شعیب، اسوه اصلاح اقتصادی؛ هود، اسوه صراحت در دعوت، یوسف، اسوه پاک‌دامنی و نیکی؛ ذوالقرنین، اسوه زمامداری؛ ادریس، اسوه درس‌آموزی و ... ؛ اما در مرور حاضر،  اسوه‌هایی که دارای تعداد قابل‌توجهی از شیوه‌ها بر اساس بضاعت تحقیقی ما بوده‌اند در قالب جداول زیر عرضه می‌شود.

جداول تفکیک روش‌های تبلیغی تعدادی از برجسته‌ترین اسوه‌های قرآنی به همراه تحلیل عناصر آنها

رديف شيوه‌ها محل اجرا نوع بیان وسايل و ابزارها زمينه‌ها (عوامل موجبه) هدف ميزان‌پذيرش
جدول مشخصات و عناصر شيوه‌هاى تبليغ پيامبر اكرم  صلی الله علیه و اله
1   اعلام اعتقادات قلبى به مشركان مكه و مدينه قول زبان، استدلال شروع دعوت آگاهانيدن مردم خوب
2   سازش‌ناپذیر و عدم نرمش بيشتر، مكه عمل
قول
زبان، قاطعيت در كلام طمع‌مشركان دربازداشتن رسول - عالى
3   برائت و بيزارى از شرك بيشتر مكه عمل
قول
بيان قاطع، ترك وطن، بت‌شكنى‌ وجود مظاهر شرك در جامعه - خوب
4   استدلال منطقى و فطرى مكه و مدينه قول برهان، عاطفه فطرت و عقل سليم انسان‌ها اقناع مخاطبان خوب
5   بررسى بى‌طرفانه موضوع بيشتر، مكه قول استدلال، مشتركات عقيدتى تهمت‌هاى مشركان - خوب
6   ترديد‌افكنى بيشتر، مكه قول سؤال ضعف عقايد مخاطبان تضعيف عقايد شرك خوب
7   تلاوت و تبيين قرآن همه ‌جا قول آيات قرآن، تفسير - اشاعه وحى و پيام الهى خوب
8   دعوت به مشتركات مكه و مدينه قول عقايد مشترك - نزديك كردن مخاطبان به اسلام‌ عالى
9   ابتكار عمل در دعوت همه‌جا عمل قول همه وسايل - استفاده از هر فرصت براى پيشبرد دعوت‌ عالى
10   ارتباط‌ها و تماس‌هاى فردى بيشتر، مكه عمل دوستى، محبت، معاشرت - جذب مؤمنان جديد عالى
11   حضور در ميان قبايل مكه و مدينه و اطراف عمل
قول
- نظام قبيله‌اى در حجاز ترويج اصل مسلمانى خوب
12   پذيرفتن رسالت‌ها مكه، مدينه و مني عمل قول ضيافت، هديه - تبليغ عقيده و اخلاق اسلامى خوب
13   توجه به ضعفا و نوجوانان مكه و مدينه عمل احترام، اعطاى مسؤوليت فاصله طبقاتى موجود و استعداد اين گروه‌ نتيجه‌بخشى سريع‌تر دعوت عالى
14   اعزام مبلّغ به شهرها مناطق مجاور حجاز عمل مسلمانان مخلص و بانشاط نياز همه به معارف دين توسعه قلمرو دعوت عالى
15   ارسال نامه دعوت به پادشاهان حكومت‌هاى قدرتمند عمل كتبي نامه رسمى جهان‌ قدرت گرفتن و گسترش اسلام اعلام رسمی حکومت اسلامی خوب
16   تعيين دقيق وظايف و اختيارات مكه و مدينه قول - توقعات بيجا و خرافه‌ها مبارزه با افكار و سنت‌هاى غلط عالى
17   پرهيز از وعده‌هاى بى‌اساس مكه و مدينه قول صداقت اثبات حق‌مدارى دعوت اسلامى - عالى
18   مبارزه با عوام‌فریبی و سنت‌هاى غلط بيشتر مدينه قول عمل - جو افكار جاهلى و بت‌پرستى حاكمت اسلام حقيقى و خالص خوب
19   تصديق رسالت‌هاى پيشين مكه و مدينه قول استشهاد به تورات، انجيل، زبور و ... بهانه‌هاى اهل كتاب اثبات اتحاد اديان عالى
20   بشارت به مشركان مكه و مدينه قول بهشت، نعمت‌هاى مادى و معنوى‌ فطرتِ خواهان جاودانگى پذيرش اسلام خوب
21   انذار مشركان مكه و مدينه قول دوزخ، عذاب‌های مادی و معنوى‌ پرهيز انسان از آتش و عذاب پذيرش اسلام خوب
22   تشويق مسلمين به ايمان و عمل صالح همه‌جا قول - عمل قول ليّن، هديه، ملاقات، سلام، تمجيد آمادگى مسلمانان برای رشد بيشتر رشد بيشتر ايمان و عمل صالح عالى
23   مرحله‌بندى و استفاده از فرصت‌ها مكه، مدينه، همه فرصتها حتى ‌در جنگ عمل حضور فعال در همه‌جا تنوع فرصت‌های موجود تأثيرگذارى بيشتر دعوت خوب
24   زمان‌بندى دعوت همه‌جا عمل - ضرورت نظم استفاده بهتر از فرصت‌ها خوب
25   گسترش دعوت به‌تناسب شرايط مكه، مدينه، قبايل اطراف و سرزمين‌هاى ديگر عمل هجرت، نامه، اعزام مبلّغ، جهاد جهان‌شمولی اسلام فراگيرى اسلام عالى
26   ايجاد پايگاه براى دعوت مكه و مدينه عمل - نياز مسلمين به مركز عبادت و امور ديگر گسترش و تعميق دين عالى
27   هجرت مدينه، حبشه عمل - - گسترش دعوت عالى
28   اخذ بيعت مكه و مدينه عمل پيمان اهميت حلف و پيمان در ميان عرب جلب حمايت مردم و تأمين امنيت دعوت‌ خوب
29   پاسخ آرام به شبه‌ها و تهمت‌ها بيشتر، مكه قول عمل سعه‌صدر تهمت‌هاى بسيار عليه پيامبر جلب اعتماد همه خوب
30   آسان‌گیری مدينه، مكه در مسائل شخصى‌ عمل عفو، احترام خلق نيكو، رحمت للعالمين جلب اعتماد همه خوب
31   رابطه صميمى با همگان مكه، مدينه، در مسيرها عمل سلام، گشاده‌رویی، برآوردن حاجات لازمه دعوت روحيه بشاش است جلب ايمان مردم عالى
32   تحمل ايذاء مشركان مكه، مدينه و حتى مؤمنان‌ عمل سعه‌صدر، اغماض آسان‌گیری تكميل رحمت خوب
33   ابراز محبت و جلب اعتماد مكه و مدينه عمل سلام، رفع حاجات، همدردى رحمة للعالمين پيشبرد دعوت عالى
34   بخشش و هديه به افراد و قبايل مكه، مدينه و قبايل عمل هدايا، پول، حاجت‌ها هديه، دل‌ها را جذب مى‌كند استمالت افراد و قبايل خوب
35   خوش‌بینی به مؤمنان مكه و مدينه عمل اعطاء مسؤوليت، پذيرش عذر رحمة‌للعالمين استفاده از همه توانِ جامعه خوب
36   عفو و گذشت مكه و مدينه عمل عذرپذيرى، محبت تأثير شگرف عفو، به‌جاى انتقام جلب اعتماد عالى
37   مشورت با مؤمنان مدينه و گاهى مكه عمل آراء مؤمنان، پيشنهاد، انتقاد گرامى داشتن مردم توسط پيامبر جلب اعتماد خوب
38   ترويج فرهنگ اخوت مكه و مدينه عمل عقد اخوت، همدردى و همکاری دشمنى‌هاى ريشه‌دار قبايل عرب وحدت و يكپارچگى جامعه عالى
39   همکاری مكه و مدينه عمل كمك به نيازمندان، اطعام و... نياز مردم نفوذ در دل‌ها خوب
40   هماهنگى در معيشت (ساده‌زيستى) همه‌جا عمل خانه گلی، حصير، مصاحبت با همه اقشار وجود نظام طبقاتى ترويج برادرى عالى
41   پرهيز از تكلف و تشريفات همه‌جا عمل منع تشريفات عادت مردم به كرنش در برابر انسان‌ جلوگيرى از تبعيض و ستم عالى
42   ادب و احترام وافر به همه طبقات مكه و مدينه عمل سلام، از جا برخاستن، كرامت انسان عبادت، صله‌رحم‌ تربيت صحيح جامعه عالى
43   احترام به كودكان همه‌جا عمل سلام، بوسيدن، شخصيت دادن كودكان، آينده‌سازند ايجاد خاطره خوش در كودكى از دين عالى
جدول مشخصات و عناصر شيوه‌هاى تبليغ حضرت نوح  علیه السلام
1   بيان صريح و قاطع عقايد خانه و اجتماع قول استدلال، جدل عناد، استهزا القاء مفاهيم توحيدى ضعيف
2   پايدارى و مداومت در تبليغ همه‌جا عمل استقامت، روحيه اميدوارى لجاجت و كارشكنى‌هاى قوم رفع موانع هدايت مردم خوب
3   استفاده از تمام فرصت‌ها و شيوه‌ها در هر فرصت عمل قول خلق نیکو، منطق، استدلال، تيزبينى، وقت‌شناسى شدت تبليغات مخالفان افزايش مؤمنان ضعيف
4   مرحله‌بندى تبليغ خانه، محافل، اجتماع عام عمل كلام آهسته، صداى بلند، وقت‌شناسی‌ سرسختى قوم مؤثر كردن دعوت ضعيف
5   نصح همه‌جا عمل قول اندرز، انذار، تشويق، رابطه صميمى‌ حق ناپذیری و خشونت قوم رام‌كردن دل‌ها ضعيف
6   عدم درخواست مزد در اجتماع قول - عمل اعلام عمومى شبهه‌ها و شايعه‌ها دفع ايرادها و تهمت‌های احتمالى‌ خوب
7   ترغيب و تشويق مناظره‌ها در خانه، اجتماع عمل
قول
وعده دنيوى و  اخروى-خوش‌خلقی‌ اميد به ايمان مردم تحريك به پذيرش دعوت ضعيف
8   شفقت و مهرورزی در خانه، اجتماع، مناظره‌ها عمل خلق نيكو، رابطه صميمى، دعا، شفاعت جهل مردم و مقابله جاهلانه از بين بردن روحيه سركشى و استكبار خوب
9   پرهيز از نوميدى در خانه، اجتماع و مناظره‌ها عمل قول بشارت، صبر اصرار مردم بر كفر استفاده از كمترين فرصت خوب
10   آزادمنشی در دعوت در اجتماع قول عمل استدلال، تأكيد بر مختار بودن انسان‌ جهل و ظاهربینی مردم ايمان خالص و آزادانه ضعيف
11   یادآوری نعمت‌هاى الهى در همه‌جا قول ذكر نعمت‌ها، روابط آن مشكلات ناشى از عدم آنها، فطرى بودن شكر منعِم تذكر و تأثر مردم ضعيف
12   انذار و هشدار در ابتداى دعوت در همه‌جا قول اخبار قيامت، سرگذشت اقوام پیشین‌ بى‌تأثيربودن استدلال‌ها اقناع مردم و اتمام‌حجت ضعيف
13   جدال نيكو در محافل چندنفره  و اجتماعات‌ قول استدلال، قول‌لين، سؤال، ادب چانه زدن و اصرار بر كفر اقناع مردم و اتمام‌حجت خوب
14   پاسخ آرام و منطقى به شبهه‌ها و تهمت‌ها در مناظره‌ها و اجتماعات قول - عمل حسن خلق، قول‌ليّن، حلم تأثر انسان از منطق و ملاطفت به دست آوردن دل‌ها و آگاهى‌بخشى‌ خوب
جدول مشخصات و عناصر شيوه‌هاى تبليغى حضرت ابراهیم علیه السلام
1   بيان شجاعانه عقايد توحيدى اجتماعات، دربار شاه گفتار استدلال منطقى، مناظره و جدال نيكو حق‌جویی برخى از مردم سست نمودن پايه عقايد شرك خوب
2   شروع دعوت با سؤال ‌ خانواده، جامعه گفتار پرسش‌هاى وجدانى و فطری وجدان پاك مخاطبان شكستن مقاومت و تعصب مخاطبان‌ خوب
3   برائت از كفر و شرك خانواده، اجتماع، بُتكده گفتارعمل جملات كوبنده، كناره‌گيرى، تبر آهنين طمع مشركان در تسليم شدن ابراهيم‌ به رسميت نشناختن شرك خوب
4   شيوه كلى جدال‌َاحسن جامعه و خانواده گفتار پرسش، تحريك وجدان، سخن نرم، اظهار دوستی حق‌جويى و حق‌پذیری مردم عادى روشن ساختن سستى عقايد مشركان‌ خوب
5   روش اقناع تدريجى جامعه، خانواده گفتارعمل جدال، استدلال ساده و پیچیده تعصب مردم بر عقايد گذشتگان جلوگيرى جبهه‌گيرى مخاطبان‌ از عالى
6   روش مقايسه جامعه گفتار - عقل و وجدان مخاطبان اثبات برترى توحيد بر شرك خوب
7   گفتار نرم (قول ليّن) خانواده، جامعه گفتارعمل كلمات دل‌نشین، پرهيز از تندى و خشونت‌ تأثيرپذيرى انسان در برابر عطوفت نرم كردن دل مخاطب خوب
8   استدلال به كمك محسوسات جامعه گفتار ماه، خورشيد و ستارگان و... مؤثر بودن استدلال حسى زمينه‌سازى جهت پذيرش عقلى خوب
9   خطاب توأم با عقل و دل همه‌جا گفتار - تأثير متقابل عقل و دل افزايش امكان پذيرش دعوت متوسط
10   عنايت ويژه به خانواده - عمل رابطه خويشى، محبت خانوادگى و تأثير آن در پذيرش علايق خونى و خانوادگى ساختن نمونه‌هايى از انسان تربیت‌شده‌ عالى
11   رحمت و شفقت به مخاطبان همه‌جا عمل عاطفه، عفو، نصيحت، استغفار تأثير اجتناب‌ناپذير محبت رام‌كردن مخاطبان خوب
12   تأسيس و تطهير بيت‌اللَّه مكه عمل كعبه، مناسك مختلف، حجرالأسود روحيه پرستش در مردم اقامه نماز و شعاير ديگر عالى
13   تأكيد بر نماز در خانواده و جامعه گفتار عمل - خداجویی انسان‌ها تقرّب بيشتر به خدا و پيشگيرى از گناهان‌ خوب
14   هجرت به حرم امن الهى از فلسطين عمل ترك تعلقات مختلف مسدود شدن راه‌هاى دعوت فتح عرصه‌ها و راه‌هاى جديد براى دعوت الهى‌ عالى
15   پيشتازى در نيكى‌ها همه‌جا عمل - نوگرايى انسان‌ها دادن سرمشق نيكو در همه زمينه‌ها ‌ عالى
جدول مشخصات و عناصر شيوه‌هاى تبليغ حضرت موسى  علیه السلام  
1   اعلام صريح رسالت و اظهار عقايد دربار فرعون و ميان مردم گفتار ذكر خدا و صفات او عدم شناخت مردم از ربّ و خداى واقعى شناساندن خداى واقعى و صفات او خوب
2   گفتار نرم و دلپذير دربار فرعون و ميان مردم گفتار سخنان ناصحانه عدم مقابله‌به‌مثل‌ و ... اميد به هدايت همه رام شدن دل‌ها خوب
3   برخورد شجاعانه با تهديدهاى فرعون دربار فرعون گفتارعمل قاطعيت و صراحت ترس بی‌حد بنى‌اسرائيل از فرعونيان از بين بردن هراس بيجاى مردم از قيام‌ خوب
4   انذار و هشدار همه‌جا گفتار داستان گذشتگان، عذاب الهی حق بی‌خبری مخاطبان كاهش عناد مشركان متوسط
5   بيّنات و دلایل روشن دربار فرعون و جامعه گفتار استدلال، مقايسه، بيان سرنوشت ظلم و كفر عقل‌گرایی گروهى از مردم اثبات حقانيت خداى واحد متوسط
6   دعا و تضرّع به درگاه الهى در خلوت و در جامعه گفتار عمل - خداگرايى خطرى مخاطبان ايجاد جرقّه در دل مخاطبان متوسط
7   يادآورى نعمت‌هاى الهى و سرگذشت امت‌ها در جامعه و بين نزديكان گفتار - غفلت مردم از خداى واقعى دفع روحيه ذلت‌پذيرى بنى‌اسرائيل‌ خوب
8   كناره‌گيرى و برائت از بى‌ايمان‌ها دربار فرعون، جامعه مشرك گفتار عمل اعتزال، قطع ارتباط امیدواری مشركان به تسليم شدن مؤمنان‌ به رسمیت نشناختن شرك متوسط
9   جلب همكارى هارون همه‌جا به‌ویژه دربار فرعون گفتار عمل - لکنت زبان موسى و تنهايى او رفع نواقص احتمالى  در راه دعوت‌ عالى
10   هجرت براى يافتن عرصه‌هاى جديد دعوت سفر به ‌مدين و بازگشت به مصر عمل - مسدود شدن دعوت در اثر فشارها ايجاد فرصت و عرصه جديد براى دعوت عالى
11   اميد دادن و پرهيز از يأس همه‌جا گفتار - روحيه خوارى و ذلت در بنى‌اسرائيل‌ تقويت روحى جبهه ايمان متوسط
12   مبارزه با انحرافات و خرافه‌ها مصر گفتار عمل تعاليم الهى و بيانات توحيدى روحيه خرافه‌پذیری بنى‌اسرائيل آگاهى‌بخشى و جلوگیری از انحراف بيشتر مردم‌ خوب
13   آزمايش و تصفيه ياران مصر، در جمع پيروان عمل آب رودخانه و ماهیگیری، گاو بنى‌اسرائيل نامشخص بودن صف مؤمنان حقيقى و ظاهرى‌ شناخت ‌یاران مخلص خوب
14   برخورد عاطفى در همه‌جا گفتار عمل عبارات عاطفى (قوم) و... مؤثر بودن محبت نفوذ در دل مخاطبان خوب
15   تعيين نقيبان، كادر اصلى دعوت مصر و بيابان عمل آزمايش و امتحان تأثير بسيارِ نمونه‌هاى هدايت بر مخاطبان تربيت اسوه‌ها و  نمونه‌هايى از مكتب خوب
جدول مشخصات و عناصر شيوه‌هاى تبليغ حضرت عيسى  علیه السلام  
1   دعوت بر اساس بيّنه و آيه قوم بنى‌اسرائيل گفتار معجزات، استدلال‌هاى روشن عقل‌گرايى ‌مردم ارائه تصوير عقلايى دين و توحيد خوب
2   حکمت‌ها و بیانات مؤثر در خلوت و در اجتماع گفتار مثل‌هاى گويا، نكته‌هاى ظريف تأثير حكمت‌هاى و نكات و لطايف در انسان‌ها نزديك كردن اذهان  به عقايد صحيح‌ خوب
3   تبليغ غیرمستقیم شهر ناصره و جاهاى ديگر گفتار عمل تواضع: خدمت به افراد و... تأثير عمل از تأثير گفتار كمتر نيست اعلام التزام خود به پيام‌هاى دعوت‌ خوب
4   مهربانى و همکاری شهرناصره و جاهاى ديگر عمل نرم‌خویی، گفتار نرم متحمل بدرفتاری و...، تأثير نافذ محبت در قلب بشر رام كردن دل‌ها خوب
5   تواضع همه‌جا عمل خدمت به هر نحو، عدم تشخّص و... تساوى ذاتی انسان‌ها دادن شخصيت به پيروان  دادن سرمشق رفتار عالى
6   شروع دعوت از گهواره در اجتماع مردم گفتار - اعلام توحيد در همه شرايط خوب
7   تشكيل كادر مركزى دعوت (حواريون) در ميان بنى‌اسرائيل عمل - تأثيرگذارى نمونه‌هاى عينى هدايت در مردم عادى دادن الگوهايى مجسم به همه مردم خوب
8   تصديق تورات و بشارت ختم رسل همه‌جا گفتار خبر از گذشته و بشارت آينده گمان مشركان بر بى‌سابقه بودن دعوت عيسى طريق توحيد هميشگى و پيوسته است‌ خوب
9   رفع اختلاف ميان مردم همه‌جا گفتار عمل محبت، استماع كامل بسيار در جامعه وجود اختلاف‌ها و درگيرى‌هاى ائتلاف و همبستگى مؤمنان عالى
10   سير و سياحت تبليغى - عمل - رسالت جهانى عيسى گسترش قلمرو دعوت عالى
11   اعزام فرستادگان تبليغى انطاكيه عمل حواريون، شاگردان مبرّز نياز مناطق مختلف به مرشد و راهنما گسترش و تعميق دعوت خوب
12   ساده‌زيستى همه‌جا عمل خوراك و پوشاك بسيار ساده محروميت اغلب انسان‌ها (و پيروان) هماهنگى و جذب  فرودستان جامعه خوب
جدول مشخصات و عناصر شيوه‌هاى تبليغ حضرت ادريس  علیه السلام  
13   تعليم علوم و فنون سرزمين بزرگ مصر گفتار خط، خياطى، قلم و... ميل مردم به كسب دانش ترويج و گسترش دانش خوب
14   اصلاحگرى و ارشاد مردم به آداب نيكو سرزمين بزرگ مصر گفتار عمل تعليم، زبان‌هاى ‌متعدد، امربه‌معروف ونهى‌از منكر عدم سابقه علم در جامعه آماده كردن انسان‌ها براى تعالى‌ خوب
15   تفكر الهى و دعوت به توحيد سرزمين بزرگ مصر گفتار عمل تعليم، استفاده از زبان‌ها دعوت‌هاى قبلى آدم ترويج توحيد خوب
16   تكلّم به زبان‌هاى متعدد سرزمين بزرگ مصر گفتار زبان‌هاى متعدد تنوع نژادها و زبان‌هاى انسان‌ها رساندن توحيد به همه انسان‌ها خوب
17   اعتراض به حاكم فاسد سرزمين همسايه گفتار عمل اعتراض، عزيمت به‌ دربار حاكم، انذار به ‌عذاب حكومت جبارانه بر سرزمين آباد اصلاح امور جامعه متوسط
18   هجرت براى رهايى از فشارها از بابل به بابليون عمل سفر اميد به آينده دعوت ايجاد فرصت و عرصه خوب
جدول مشخصات و عناصر شيوه‌هاى تبليغ حضرت هود  علیه السلام  
1   تأكيد بر توحيد و نفى الهه سرزمين عاد (ارم) گفتار عمل سؤال، استدلال، تحريك وجدان بت‌پرستى عميق قوم عاد از بين بردن شرك ضعيف‌
2   برائت از شرك سرزمين عاد (ارم) گفتار شجاعت و صراحت طمع مشركان در نرمش هود قطع اميد مشركان از نرمش خوب‌
3   يادآورى به همراه انذار سرزمين عاد (ارم) گفتار ذكر نعمت‌ها، اشاره به عذاب غفلت عميق مشركان غفلت‌زدايى ضعيف‌
4   پندواندرز و امانت سرزمين عاد (ارم) عمل سخن نرم، هشدار به عذاب، يادآورى نعمت‌ها تأثير روش‌هاى غير مستقيم ايجاد اعتماد ضعيف‌
5   ادب و احترام در برابر ناسزا و تهمت اجتماع بزرگان قوم گفتار عمل نرمى و اغماض در برابر تندى و اتهام تكبر و تند‌خويى قوم عاد بيدارساختن فطرت آنها متوسط
6   عدم درخواست مزد سرزمين قوم عاد گفتار جملات صريح تصور باطل مشركان دفع شبهه منافع شخصى متوسط
جدول مشخصات و عناصر شيوه‌هاى تبليغ حضرت لوط علیه السلام  
1   مبارزه با فساد اخلاقى سرزمين لوط گفتار عمل‌ استدلال، تحريك وجدان ‌رواج همجنس‌بازى در قوم لوط جایگزين كردن اخلاق نيكو ‌ضعيف
2   گفتار نرم و دلسوزانه در اجتماعات مختلف‌ گفتار استفهام ارشادى فطرت انسانى‌ آماده كردن دلها براى قبول حقيقت متوسط
3   جایگزينى معروف پس از نهى از منكر در بين گروهى از مردم‌ گفتار عمل‌ پيشنهاد شرعى لزوم ارضاى قواى شهوانى انسان‌ پاسخگويى صحيح به نياز غريزى بشر ضعيف
4   اظهار خشم از فساد نه افراد سرزمين قوم عاد گفتار عمل - - ‌جلوگيرى از جبهه‌گيرى مخاطبان‌ ضعيف
5   سخاوت و مهمان‌دوستى‌ سرزمين قوم عاد عمل‌ اطعام و پذيرايى تأثير احسان در نرمش دل مخاطب‌ ‌ايجاد اعتماد و دل‌بستگى به‌پيامبر ضعيف
6   عدم درخواست مزد در ميان مردم‌ گفتار جملات صريح‌ شبهه منافع شخص در دعوت‌ اظهار اتكا به خدا متوسط
جدول مشخصات و عناصر شيوه‌هاى تبليغ حضرت اسماعيل  علیه السلام  
1   استقامت و صلاح در همه‌جا عمل‌ وفا به عهد و ... - ترويج خوبى‌ها ‌خوب
2   وفاى به عهد در همه‌جا عمل‌ - وفادارى، مايه جلب اعتماد است‌ تكريم انسان‌ها خوب
3   مشاركت در تأسيس و تطهير بيت‌اللّه ‌سرزمين مكه عمل - ميل انسان‌ها به عبادت اللّه‌ گسترش توحيد عالى
4   اهتمام به نماز و زكات‌ همه‌جا ‌‌گفتار عمل‌ امر به معروف و تكرار مؤثربودن نماز و زكات‌ ارتباط بيشتر با خدا خوب
5   تسليم در برابر دستور الهى همه‌جا ‌عمل‌ - ايمان كامل به خدا ترويج عملى توحيد خوب
جدول مشخصات و عناصر شيوه‌هاى تبليغ حضرت يعقوب  علیه السلام  
1   كار و تلاش توأم با انديشه‌ مصر و كنعان عمل‌ عمل صالح، اِعمال بصيرت‌ تأثير تبليغى عمل اثبات هماهنگى فكر و عمل‌ خوب‌
2   ياد خدا و قيامت‌ همه‌‌جا گفتار‌ يادآورى نعمت، دادن اميد و... ترويج عملى توحيد مصیبت‌هایی كه انسان را نااميد مى‌كنند خوب
3   دعوت به اسلام مصر و كنعان  و بیت‌المقدس‌ گفتار عمل موعظه، سؤال‌ ‌شرك حاكم بر جامعه ترويج خداپرستى‌ ‌خوب
4   دلسوزى بر همگان و ‌آمرزش‌خواهى براى خطاكاران مصر و كنعان و بيت‌المقدس‌ گفتار ‌استغفار و تكرار آن‌‌ در مواقع مختلف خطاكارى انسان‌ها جذب دل‌ها به ايمان‌ خوب
5   صبر و بردبارى‌ مصر و كنعان‌‌ و بيت‌المقدس‌ عمل استقامت، اميد، شكوِه‌ به خدا نه به خلق‌ مصیبت‌های سخت‌ اثبات حقانيت ايمان‌ خوب
6   بصيرت و آينده‌نگرى‌ مصر و كنعان‌‌ عمل گفتارى‌ - حوادث گوناگون و غيرمترقبه‌ - خوب‌
7   مهمان‌نوازى‌ در همه‌جا عمل‌ بار عام و پذيرايى از مردم‌ - جذب قلوب مخاطبان‌ خوب‌
8   خدمتگزارى مسجد بيت‌المقدس عمل‌ تطهير، روشن‌ كردن قناديل و خدمات ديگر ارزش والاى خدمت به مسجد ‌گسترش روحيه‌ توحيد و عبادت‌ خوب
جدول مشخصات و عناصر شيوه‌هاى تبليغ حضرت يوسف  علیه السلام  
1   تأكيد بر توحيد در همه‌جا حتى زندان‌ گفتار در همه‌جا حتى زندان‌ رواج شرك در مصر ترويج توحيد خوب
2   يادآورى فضل الهى و شكر دائم‌ مصر و دربار حكومت‌ گفتار ذكر موقعيت‌هاى دشوار قبلى و منّت‌هاى الهى‌ توجه عموم مردم به فرعون‌ها ‌‌ترويج تفكر توحيدى‌ خوب
3   مقاومت در برابر وسوسه و ترجيح زندان بر گناه دربار عزيز مصر گفتار عمل‌‌ - توطئه همسر عزيز مصر ترويج عملى ‌توحيد و پاک‌دامنی‌ خوب
4   تكريم پدر و مادر مصر و كنعان‌ عمل‌‌ گفتار نرم و اطاعت و... - ‌سپاس نعمت‌ها خوب
5   حلم، گذشت و بزرگوارى همه‌جا عمل‌‌ - خطاها و خيانت‌هاى برادران و ديگران‌ حب دل‌ها و اعتماد بيشتر خوب
6   تلاش براى رفع كامل اتهام‌ زندان مصر گفتار اعتراف زليخا و ديگر زنان، صبر يوسف در زندان‌ تهمت خيانت به همسر عزيز مصر نيك‌نامى مبلغ الهى عالى
7   زمينه‌سازى براى تأثيرگذارى بيشتر دعوت‌ همه‌جا عمل‌‌ ‌ذكر مقدمات، تأويل رؤيا عدم تأثير تبليغ بى‌مقدمه‌ گسترش تدريجى توحيد عالى
8   بهره‌بردارى بجا از تمام فرصت‌ها همه‌جا عمل‌‌ - امكان تبليغ در هر شرايط گسترش توحيد از هر راه خوب
جدول مشخصات و عناصر شيوه‌هاى تبليغ حضرت ايوب  علیه السلام  
1   صبر بر مصيبت‌ها همه‌جا عمل سپاسگزارى و عبرت مصيبت‌ها ‌ايمان كامل به خدا و قيامت ترويج خداگرايى در همه احوال‌ خوب
2   ‌شكرگزارى و نعمت‌هاى الهى همه‌جا عمل گفتارى‌ - ايمان كامل به خدا و قيامت‌ تبليغ غيرمستقيم توحيد متوسط
3   نيكوكارى و خدمت به مردم‌ همه‌جا عمل - اعتقاد به ثواب اخروى جلب اعتماد خوب
جدول مشخصات و عناصر شيوه‌هاى تبليغ حضرت شعيب  علیه السلام  
1   دعوت به توحيد سرزمين مدين و اَيكه‌ گفتار اعلام صريح، اصلاح اقتصادى و... ‌رواج شرك در جامعه‌ جایگزينى  توحيد خوب
2   اعلام صريح مواضع‌‌‌ و دعوى اصلاح سرزمين مدين  و اَيكه گفتار تكرار و تأكيد بر خيرخواهى وجود نابسامانى‌هاى وسيع در جامعه جذب انسان‌هاى حق‌جو متوسط
3   ‌‌ دعوت به اصلاح اقتصادى سرزمين مدين‌ و اَيكه ‌‌‌گفتار‌ موعظه، برحذرداشتن‌ از فساد وجود نابسامانى‌هاى وسيع در جامعه ايجاد زمينه براى تعالى مردم‌ ‌متوسط
4   انذار در اجتماعات‌ مختلف‌ گفتار ذكر عذاب قيامت، ذكر ‌عذاب اقوام پيشين ترس از عذاب‌ ترويج توحيد متوسط
5   خيرخواهى و تشويق به هدايت دراجتماعات‌ ‌مختلف‌ گفتار عمل نصيحت، اندرز، بيان‌ صفات رحمت خدا ميل انسان‌ها به خيرخواهى‌ جلب اعتماد ‌خوب
6   عدم درخواست اجر و پاداش‌ همه‌‌جا گفتار - ‌شبهه درخواست پاداش‌ دفع شبهه منافع شخصى‌ خوب
7   پيشتازى در عمل به احكام‌ همه‌‌جا عمل‌ - سستى مردم در عمل به دستورها اثبات امكان پذيرش دعوت‌ متوسط
8   خطاب توأم به عقل و فطرت‌ در اجتماعات‌ مختلف‌ گفتار استدلال، بيان عاطفى، توكل بر خدا فوايد هماهنگى عقل و فطرت‌ بهره‌جويى از همه قواى روحى‌ ‌خوب
9   نهى از منكر در اجتماعات‌ مختلف‌ گفتار‌ نهى مستقيم، بيان خطرها وسعت انحراف اقتصادى در جامعه‌ دفع منكر متوسط
10   خطابه در اجتماعات‌ گفتار‌ فصاحت و بلاغت و حكمت‌ تأثير خطابه‌ در توده مردم‌ ترويج عقيده و عمل صالح خوب
11   يادآورى‌ در همه‌‌جا گفتار‌ حقايق گذشته و حال‌ تأثير تذكر و تكرار در انسان‌ جلوگيرى از عفلت متوسط
12   پاسخ آرام و گفتار نرم و دلپذير‌ ‌ در همه‌جا گفتار عمل - ‌تأثير عميق محبت و نرمخويى رام‌كردن دل‌ها خوب
جدول مشخصات و عناصر شيوه‌هاى تبليغ حضرت هارون  علیه السلام  
1   ‌ مبارزه بى‌امان با شرك مصر و وادى مقدّس ‌گفتار عمل استدلال، يادآورى نعمت‌هاى الهى‌ توجه مصريان به غير خدا ترويج توحيد خوب
2   پيشگيرى از تفرقه سرزمين مصر گفتار سكوت، دعوت به اتحاد ميل مصريان به تفرقه و چنددستگى‌ تثبيت فكر واحد توحيدى‌ خوب
3   دعوت با استدلال و منطق‌ مصر، مدين و همه‌جا گفتار ‌استدلال، يادآورى عقل‌گرايى انسان‌ها ترويج توحيد خوب
جدول مشخصات و عناصر شيوه‌هاى تبليغ حضرت الياس  علیه السلام  
1   دعوت به توحيد، با انكار ضمنى شرك‌ سرزمين بنى‌اسرائيل‌ گفتار به‌كار انداختن فطرت و وجدان استمرار شرك على‌رغم دعوت پيشين طولانى ترويج خداگرايى واقعى‌ ضعيف
2   شيوه مقايسه‌ در محافل مردم گفتار - ‌تأثير مقايسه در بيدارى وجدان و تفكر استنتاج توحيد متوسط
3   استقامت و تحمل رنج‌ها  و اهانت‌ها در محافل و اجتماعات عمل صبر، حلم ‌‌اميد به تأثير دعوت ترويج حقانيت توحيد متوسط
‌جدول مشخصات و عناصر شيوه‌هاى تبليغ حضرت ذوالكفل  علیه السلام  
1   صبر و استقامت ‌ همه‌جا عمل - كثرت فشار و بلا ترويج تفكر توحيدى -
2   قضاوت صحيح ميان مردم همه‌‌جا گفتار عدالت، انصاف، اصلاحگرى‌ ‌وجود اختلاف ميان مردم خدمت به خلق و جلب اعتماد -
3   تأكيد بر جهاد همه‌جا گفتار عمل - حكومت جائر زمان دفع شر ظالمان خوب
جدول مشخصات و عناصر شيوه‌هاى تبليغ حضرت داود  علیه السلام  
1   توجه به خدا و سپاسگزارى دائم سرتاسر مناطق‌ تحت حكومت‌ گفتار عمل‌ - ‌غفلت جامعه از خداى واقعى ترويج توحيد خوب
2   داورى عادلانه و احقاق حق سرتاسر مناطق‌ تحت حكومت گفتار عمل‌ - ‌اختلافات مردم ترويج عدالت و دفع ظلم خوب
3   جهاد شجاعانه در راه خدا جبهه نبرد با جالوت عمل ‌نقشه و ابزار جنگى‌ حمله سپاه متجاوز جالوت نابودى رأس فتنه عالى
4   ساده‌زيستى و تأمين معاش‌ از دست‌رنج خود‌ همه‌جا عمل زندگى ساده، خرج كم، زره‌سازى‌ همسانى پيامبر با همه انسان‌ها جلب اعتماد مردم‌ خوب
5   التزام به نظم و نظارت و وقت‌شناسى‌ ‌در دستگاه‌ حكومتى و خانواده‌ عمل تقسیم‌کار و اوقات تأثير نظم در پيشرفت امور پيشبرد سريع دعوت‌ خوب
6   وعظ و اندرز در اجتماعات مردم‌ گفتار ‌حكمت، صوت زيبا تأثر موعظه در دل‌ها نرم‌كردن دل‌ها خوب
7   آواز نيكو در اجتماعات مردم گفتار مزامير تأثير آواز خوش در جذب دل‌ها ‌جذب دل‌ها و عواطف‌ خوب
جدول مشخصات و عناصر شيوه‌هاى تبليغ حضرت سليمان علیه السلام  
1   داورى صحيح و احقاق حق‌ در دستگاه حكومت گفتار عدالت، نيروهاى جهان‌ پایبندى به حقيقت‌ بسط ارزش‌هاى توحيدى عالى
2   خدامحورى و شكرگزارى دائم‌ در همه‌‌جا گفتار عمل - وجوب شكر نعمت‌ها ترويج غيرمستقيم توحيد ‌خوب
3   استفاده از فرصت‌ها جهت تبليغ‌ در همه‌‌جا عمل وقت‌ شناسى، تبليغ غيرمستقيم، تكلم به زبان‌ها تبليغ امرى دائمى است‌ ترويج توحيد عالى
4   زمينه‌‌سازى دعوت با ارائه‌ قدرت الهى‌ در دستگاه حكومت عمل‌ نمايش قدرت تصرف‌ در تكوين - ارائه قدرت خداى واحد خوب
5   ايجاد جوّ تفاهم و آزادى اظهار‌نظر در دستگاه حكومت‌ عمل ‌نظرخواهى، درخواست داوطلب براى مأموريت‌ها ضرورت مشاركت نيروها در حركت تبليغى‌ استفاده از تمام نيروها خوب
6   تبليغ عملى و غيرمستقيم در همه‌جا عمل‌ ساده‌زيستى، زبان‌هاى متعدد ناكافى بودن تبليغ مستقيم‌ گسترش دامنه تبليغ‌ عالى
7   نظارت بر نيروهاى تحت فرمان‌ در همه‌جا عمل‌ خبررسانان، مديران‌ علم الهى، استنطاق - جلوگيرى از اختلال امور خوب
8   ساده‌زيستى و همنشينى با مستمندان در همه‌‌جا عمل - تساوى ذاتى انسان‌ها بهره‌گيرى از همه اقشار ‌‌‌ ‌ ‌‌ ‌  ‌  خوب
9   سخن گفتن با زبان‌هاى متعدد در همه‌‌جا گفتار منطق‌الطير، زبان‌هاى ديگر زبان راه مهم ارتباط با افراد است ‌گسترش دامنه دعوت ‌عالى
10   ابلاغ دعوت به‌صورت ساده، صريح و موجز در همه‌‌جا گفتار - ‌گرايش عموم مردم به سخنان ساده رساندن پيام به همگان‌ عالى
جدول مشخصات و عناصر شيوه‌هاى تبليغ حضرت زكريا  علیه السلام  
1   پيشتازى در خيرات در همه‌جا عمل - تخلّق پيامبر به ارزش‌هاى الهى ترويج نيكى‌ها ‌خوب
2   عبادت خالصانه و سفارش به آن‌ همه‌جا به‌ويژه محراب و مسجد عمل نماز جماعت، خطابه - ‌‌تبليغ عملى توحيد ‌خوب
جدول مشخصات و عناصر شيوه‌هاى تبليغ حضرت يحيى‌ علیه السلام  
3   دعوت به توحيد و ارشاد به نيكى همه‌جا گفتار كتاب الهى ‌‌‌رواج شرك در جامعه‌ گسترش توحيد ضعيف
4   حُسن‌خلق و نيكوكارى همه‌جا عمل مهربانى، پناه‌دادن و ... - جلب دل‌ها و جذب اعتماد متوسط
5   ساده‌زيستى‌ همه‌جا عمل - توجه و عاقبت زندگى دنيوى‌ ‌تبليغ غيرمستقيم و جذب دل‌ها متوسط
جدول مشخصات و عناصر شيوه‌هاى تبليغ حضرت يونس علیه السلام  
1   تبليغ مستمر و پيگير در سرزمينى پُر جمعيت ‌عمل گفتارى بهره‌جويى از فرصت‌ها و زمان‌ها ‌تبليغ، زمان خاصى نمى‌شناسد استفاده از هر فرصت مناسب‌ متوسط
2   تسبيح و توسل‌ در همه‌جا ‌عمل گفتارى - ‌ايمان به خدا گشودن راه ادامه دعوت خوب
جدول مشخصات و عناصر شيوه‌هاى تبليغ حضرت مريم  علیها السلام  
1   عبادت و قنوت دائم‌ شهر ناصره، بيت‌المقدس عمل ‌‌نماز ايمان كامل به خدا قرب به خدا و تبليغ عملى توحيد خوب
2   تصديق كامل كلمات الهى همه‌جا ‌ گفتار ‌‌نماز شرك و انحراف در بنى‌اسرائيل‌ ترويج توحيد خوب
3   تبعيت كامل از مشيت الهى‌ و تحمل سختى‌ها همه‌جا ‌ عمل ‌‌نماز مصيبت‌ها، عامل رشد است‌ تبليغ غيرمستقيم توحيد خوب
جدول مشخصات و عناصر شيوه‌هاى تبليغ لقمان‌  
1   احساس مسؤوليت دائم‌ براى ارشاد مردم‌ سودان، حبشه، يا عربستان‌ عمل‌ حكمت، حُسن‌خلق، تيزبينى‌ نياز مردم به ارشاد‌ ترويج فضايل ‌خوب
2   كاربرد وسيع تمثيل و تشبيه‌ سودان، حبشه، يا عربستان‌ گفتار‌ حكمت، بلاغت تأثير بليغ تمثيل‌ تقريب عقايد صحيح‌ به اذهان‌ ‌خوب
3   دعوت به توحيد و نفى شرك‌ سودان، حبشه، يا عربستان‌ گفتار‌ ‌استدلال، تمثيل ‌وجود شرك در جامعه‌ ترويج دين الهى‌ ‌خوب
4   استفاده بجا از فرصت‌ها‌ در ميان افراد و اجتماعات عمل‌ وقت‌شناسى‌ - ترويج فضايل‌ ‌خوب
5   مقايسه در ميان افراد و اجتماعات گفتار‌ - تأثير مقايسه در فهم مخاطب‌ تحريك وجدان و عقل ‌خوب
6   حكمت‌هاى ظريف‌ در ميان افراد و اجتماعات گفتار‌ تمثيل، تشبيه، استعاره‌ ميل مخاطبان به سخنان زيبا جذب دل‌ها به فضايل‌ ‌خوب
7   وعظ جامع‌ در ميان افراد و اجتماعات گفتار‌ حکمت‌ها و آموزش‌هاى دينى و اخلاقى‌ تأثير موعظه در دل‌ها نرم‌كردن دل براى پذيرش توحيد ‌خوب
جدول مشخصات و عناصر شيوه‌هاى تبليغ ذوالقرنين علیه السلام  
1   تدبير حكيمانه و اقدامات عمرانى‌ روم يا ايران عمل علم مهندسى، ابزارهاى عمران‌ تمدّن‌هاى نوظهور ايجاد و توسعه فرهنگى و مادّى عالى
2   دعوت به خدا و توحيد روم يا ايران گفتار ‌‌ياد خدا، سپاس نعمت‌ها آمادگى روحى پس از ايجاد اصلاحات‌ تأمين سعادت مردم‌ خوب
3   تشويق مردم به همت و تلاش‌ درميان مردم مستضعف‌ گفتار عمل‌ ياد خدا، وعده‌هاى حقيقى‌ سستى و ضعف مردم‌ آبادانى سرزمين‌ها خوب
4   تشويق و تنبيه حكيمانه‌ در عرصه‌هاى مديريت‌ گفتار عمل‌ عذاب و پاداش‌ بى‌انگيزه و ناتوان‌بودن مردم‌ برانگيختن مردم‌ عالى
5   طرح‌هاى سنجيده و دقيق در عرصه‌هاى مديريت‌ گفتار عمل‌ ‌فنون مهندسى‌ نياز سرزمين‌ها به آبادانى عمران و توسعه همه‌جانبه‌ عالى
6   رسيدگى به همه اقوام و اقشار و ايجاد امنيت‌ از مغرب تا مشرق خورشيد عمل ‌سير و سفر، رسيدگى‌ به هر منطقه اميد محرومان به تدبير او رفع مشكلات مردم‌ عالى
7   خيرخواهى و دلسوزى‌ در همه‌جا عمل محبت، خدمت‌ ‌محروميت مردم‌ ترويج ايمان‌ خوب
8   عدم درخواست مزد در همه‌جا گفتار - ‌شايعات و تصورات غلط تأكيد بر اخلاص‌ خوب
9   آسان‌گيرى و يُسر در همه‌جا عمل - ‌احكام الهى بر اساس آسان‌گيرى است‌ جلب ايمان همه انسان‌ها خوب
جدول مشخصات و عناصر شيوه‌هاى تبليغ طالوت علیه السلام  
1   اطاعت از پيامبر زمان‌ در ميان بنى‌اسرائيل عمل ‌‌خدمت در هر پست و جايگاه‌ ضرورت رهبرى واحد در جامعه‌ تقويت جبهه توحيد خوب
2   قراردادن نشانه و نماد براى جبهه حق‌ جبهه نبرد با جالوت عمل ‌تابوت‌ تأثير نشانه‌ها در  روحيه جنگجويان‌ اجتماع و همبستگى‌ بيشتر قوم‌ خوب
3   مقابله با يأس به‌وسيله ياد خدا جبهه نبرد با جالوت گفتار عمل ذكرخدا، دعا، تكيه بر قدرت الهى نوميدى گروهى از مردم تقويت روحيه خوب
4   آزمايش و ارزيابى نيروها در جبهه و خارج از شهر‌ گفتار عمل منع از شُرب آب‌ ‌خوف از سرايت ضعف و سستى به تمام قوم ‌تفكيك نيروهاى وفادار خوب ‌از سست‌عنصران خوب
جدول مشخصات و عناصر شيوه‌هاى تبليغ مؤمن آل فرعون  
1   فعاليت پنهانى براى حمايت دعوت ‌سرزمين بنى‌اسرائيل‌ گفتار عمل پنهان ‌نمودن ايمان، نفوذ ‌در دربار حكومتى‌ عدم امكان تبليغ علنى‌ توسعه تدريجى‌ قلمرو دعوت‌ خوب
2   منطق كوبنده و استدلال خدشه‌ناپذیر دربار فرعون‌ گفتار پرسش، استدلال منطقى، ياد قدرت خدا حق‌پذيرى فطرى همه انسان‌ها ‌تحريك وجدان درباريان‌ خوب
3   انذار همراه با يادآورى دربار فرعون‌ گفتار ‌ذكر قيامت، غضب خدا و... حق‌پذيرى فطرى همه انسان‌ها بيدارى خفتگان و غافلان متوسط
4   خيرخواهى و دلسوزى بسيار دربار فرعون‌ گفتار عمل جملات عاطفى، مقايسه ‌رام‌كردن دل‌هاى مخاطبان‌ بيدارى خفتگان و غافلان متوسط
5   تبليغ در مراحل متعدد ‌سرزمين بنى‌اسرائيل‌ عمل‌ ‌پنهان‌كارى، انذار، ترغيب، انذار و... ضرورت تنوع و تغيير شيوه‌ها نفوذ تدريجى در دل مخاطبان‌ خوب
6   همراهى و مدارا با مخاطبان دربار فرعون‌ گفتار - احساس همبستگى مخاطبان با دعوتگر به‌دست‌آوردن اعتماد متوسط
7   تشويق و ترغيب‌ دربار فرعون‌ گفتار ياد بهشت و روزى بى‌نهايت آن‌ ‌‌تأثير تشويق در جان انسان‌ رام‌كردن دل‌ها متوسط
8   شيوه مقايسه‌ دربار فرعون‌ گفتار - ‌تأثير مقايسه در قبول حق‌‌ واگذارى نتيجه‌گيرى‌ به مخاطبان خوب
جدول مشخصات و عناصر شيوه‌هاى تبليغ صاحب ياسين  
1   تکیه‌بر استدلال و برهان ‌شهر انطاكيه گفتار خالقيت خدا و ... حق‌پذيرى عقل انسان‌ نفوذ در انديشه مخاطبان‌ ‌خوب
2   تحمل شكنجه و آزار ‌شهر انطاكيه عمل - مقاومت در برابر كفر، تبليغ توحيد است‌ ‌اثبات حقانيت دعوت‌ ‌خوب
3   قيام و اظهار دين در برابر كافران ‌شهر انطاكيه گفتار عمل ‌فرياد و اعتراض به هنگام عدم تأثير ديگر شيوه‌ها امكان تأثير فريادها اتمام حجت براى مردم‌ متوسط
4   دلسوزى و مهربانى‌‌ در جمع مردم گفتار عمل خطاب به خويشتن و وجدان، آرزوى هدايت قومش‌ تأثير دلسوزى در دل‌ها رام‌نمودن دل‌ها متوسط
جدول مشخصات و عناصر شيوه‌هاى تبليغ آسيه، همسر فرعون‌  
1   قصد جدى گريز از محيط كفر و فساد دربار فرعون عمل دعا و تضرع به درگاه خدا، كمك به مؤمنان - حفظ ايمان و تبليغ آن‌ خوب
2   برائت از ستم و ستمگر دربار فرعون گفتار عمل دعا ضرورت اظهار ايمان اتمام حجت‌ متوسط
3   پناه‌دادن به اهل ايمان دربار فرعون عمل كمك پنهانى به موسى و مؤمنان‌ ‌فشار فرعونيان بر اهل ايمان‌ ترويج ايمان و توحيد خوب
جدول مشخصات و عناصر شيوه‌هاى تبليغ اصحاب كهف‌  
1   قيام در برابر سلطان مشرك و ظالم ‌شهر افسوس عمل هجرت، اظهار توحيد بت‌پرستى حاكم بر مملكت مبارزه با شرك‌ خوب
2   قاطعيت و صراحت در اظهار عقيده‌ دربار سلطنت‌‌ گفتار عمل استدلال، هجرت، مقاومت‌ رسوخ شرك در جامعه‌ اثبات توحيد متوسط
3   استدلال خواهی‌ شهر افه‌سوس و دربار گفتار - رواج خرافه در جامعه اثبات استدلالى توحيد متوسط
4   هجرت در هنگام تنگناى دعوت‌ خارج شهر عمل ‌ترك خانه و ديار و تعلقات ‌عدم تأثير دعوت‌ تجربه‌اى ديگر در دعوت‌ متوسط
5   اميدوارى به رحمت خدا همه‌جا گفتار عمل ‌دعا، اظهار بندگى‌ غفلت مردم از رحمت الهى تبليغ غيرمستقيم توحيد متوسط
6   التزام به احكام و آداب دين‌ در هر شرايط‌ در غار عمل - ‌پایبندى ايشان به دستور الهى رعايت تقوا متوسط
7   فعاليت مخفى و حفظ اسرار در شهر و خارج شهر عمل - ‌فشار و اختناق حاكم‌ حفظ دعوت توحيدى متوسط
جدول مشخصات و عناصر شيوه‌هاى تبليغ ساحران بنى‌اسرائيل
1   اعلام صريح ايمان‌ ميدان رقابت موسى و ساحران‌‌ گفتار‌ قول صريح سجده تسليم‌ شگفتى همگان از‌ دگرگونى فكرى ساحران جبران انحرافات گذشته خوب
2   مقاومت در برابر تهديدات‌ ميدان رقابت موسى و ساحران‌‌ گفتار عمل‌ گفتار قاطع اميد فرعون به بازگشت آنان‌ اثبات ايمان حقيقى خود خوب
3   تحول آگاهانه و عميق ميدان رقابت موسى و ساحران‌‌ گفتار عمل‌ ‌استدلال، دانش سحر، تهديدناپذيرى دانش كامل به سحر و فنون آن ‌رسيدن به رستگارى‌ خوب
4   ‌ عدم ترديد در پذيرش حق‌ ميدان رقابت موسى و ساحران‌‌ عمل‌ ‌قاطعيت و صراحت و مقاومت‌ تحوّل آگاهانه‌ ‌رسيدن به رستگارى‌ خوب
5   توكل به خدا و ياد قيامت‌ همه‌جا گفتار عمل‌ دعا، اظهار توحيد، ذكر مغفرت الهى و بهشت‌ ‌ اميد به رحمت الهى‌ جبران گذشته‌ خوب

 نتیجه‌گیری

اسوه‌های قرآنی، مجموعه گران‌سنگ و گسترده‌ای از راهبردها، روش‌ها و ابزارهای تبلیغ و دعوت را در اختیار مبلغان اسلامی و دعوتگران همه ادیان الهی و توحیدی قرار داده است. متن قرآن کریم به تناسب میزان طرح داستان هریک از این اسوه‌ها، به بیان روش‌های تبلیغی آنها پرداخته است؛ بر این اساس، روش‌های دعوت پیامبر اسلام، نوح، موسی، ابراهیم و عیسی تنوع بیشتری دارند. در انتخاب اسوه‌ها برای ذکر شیوه‌ها در این متن، سعی شده به بر پایه تنوع اسوه‌های قرآنی به اسوه‌های غیرپیامبر و غیرمعصوم و الگوهای گروهی نیز اشاره شود.

در این تحقیق، عناصر مهم در عملکرد تبلیغی اسوه‌ها به تفکیک عرضه می‌شوند تا دست‌مایه تحقیقات‌جزیی تر در تحلیل و مقایسه روش‌های اسوه‌های گوناگون قرارگیرند. شیوه‌ها، ابزارها، نوع بیان و ارایه محتوا، محیط و فضای تبلیغی، زمینه‌ها و عوامل پیرامونی مؤثر در پذیرش دعوت، از جملة عناصر مورد اشاره در جداول هستند که اغلب در متن تفصیلی تبیین شده‌اند. همچنین اهداف خاص هر روش در کنار میزان تأثیر و توفیق آن، مورد کاوش واقع شده تا امکان مقایسه آنچه مراد اسوه مبلّغ بوده با آنچه تحقق یافته فراهم شود؛ مطلبی که امروزه تحت عنوان وظیفه‌گرایی در برابر نتیجه‌گرایی (کارکرد) در عرصه‌های تربیت و تبلیغ مطرح است.

در نهایت، مبلغان دلسوز و باایمان و داعیان دین‌پیمان، در هر دوره و زمانی می‌توانند از این آبشخور خروشان برای هدایت نوع انسان بهره گیرند و این، جلوه‌ای از جامعیت بی‌پایان وحی و بیکرانگی حکمت و هدایت جاویدان کلام سبحان است. در سایه چنین رویکردی، علاوه بر رهنمودگیری در باب تبلیغ دینی، می‌توان بهترین دفاع عالمانه و حکیمانه را از ساحت عظیم‌الشأن رسول ختمی‌مرتبت در میان هجمه ناجوانمردانه و متعصبانه مدعیان دروغین آزادی‌اندیشه و بیان در روزگار کنونی سامان داد.

 

منابع

* قرآن کریم

  1. طباطبایی، محمدحسین؛ تفسیر المیزان، ترجمه محمد باقر موسوی، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ١٣٧۴.
  2. زمخشری، محمود بن عمر؛ الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، مصحح مصطفی حسین احمد، تهران، 1372.
  3. قطب، سید؛ فی ظلال القرآن، مترجم مصطفی خرم‌دل، تهران: نشر احسان، 1384.
  4. طبرسی، فضل بن حسنم؛ مجمع البيان في تفسير القرآن، مصحح هاشم رسولی، فضلالله یزدی طباطبایی، تهران: ناصر خسرو، ١٣٧٢.
  5. جمعی از نویسندگان زير نظر: مکارم شیرازی، ناصر؛ تفسيرنمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه، ١٣٨٠.
  6. ابن هشام، عبد الملک؛ السیره النبویه، محقق، گردآورند و شارح ابراهیم ابیاری، مصطفی سقاء، عبدالحفیظ شبلی، تهران: دارالهدی الاحیاء التراث الاسلامی، 1389.
  7. بن محمدبن النيشابوري، ابي اسحاق احمد ؛ قصص‌الانبیاء، مترجم احسان یغمایی، تهران: نشر زرین، 1392.

این موضوعات را نیز بررسی کنید:

جدیدترین ها در این موضوع

ماهواره و تربیت با رویکرد آگاهی‌بخشی

ماهواره و تربیت با رویکرد آگاهی‌بخشی

چیزی که در حوزه جنگ نرم به‌عنوان ابزارآلات فرهنگی بیشتر استفاده می‌شود؛ بحث سینما، مطبوعات، نرم‌افزارهای مبتنی بر تلفن همراه مانند همین واتس‌آپ، وایبر، تانگو، لاین و... است.
چیستی، چرایی و چگونگی تربیت تبلیغی

چیستی، چرایی و چگونگی تربیت تبلیغی

معنایی که از عبارت تربیت تبلیغی به ذهن متبادر می‌شود، این است که یک مبلغ باید به‌گونه‌ای تبلیغ کند که حاصل آن، تحقق امر تربیت در وجود متربی باشد. پس اگر تبلیغات به‌گونه‌ای انجام شود که این مهم میسر نگردد، نمی‌توان گفت که «تربیت تبلیغی» صورت گرفته است، بلکه می‌توان گفت که «آموزش تبلیغی» انجام شده است.
سرمقاله

سرمقاله

«تربیت تبلیغی» واژه‌ای متشکل از دو کلمه تبلیغ و تربیت است که با ورود فصلنامه تربیت تبلیغی به عرصه نشریات تخصصی، بر سر زبان‌ها و محافل علمی افتاد؛ اما به‌راستی از نظر مفهوم شناسی این واژه به چه معناست؟ به عبارتی اگر این واژه، ترکیبی از دو کلمه تبلیغ و تربیت است، منظور از تبلیغ کدام نوع از تبلیغ و منظور از تربیت چه نوع تربیتی است؟
صفات و ویژگی‌های تربیتی مبلغان از منظر قرآن کریم

صفات و ویژگی‌های تربیتی مبلغان از منظر قرآن کریم

تبليغ در قرآن به بلاغ، بيان، تبيين آمده و بیان‌ شده که يكي از وظايف مقدس و مهم انبياء، علماء، متفكران، دانايان و مصلحان است. با این زمینه، سؤال اساسی این خواهد بود که مبلغان برای چنین رسالت و وظیفه‌ مهمی باید دارای چه صفات و ویژگی‌هایی باشند؟
روش سلبی به مثابه روش فطری در تبلیغ دینی

روش سلبی به مثابه روش فطری در تبلیغ دینی

هدف این مقاله، بررسی ویژگی‌های روش تبلیغ «سلبی» و«پرهیزی» با تکیه بر مفاهیم قرآنی «تزکیه» و« ذکر»، و مقایسه آن با روش‌های «تجویزی» و «تحمیلی» در تبلیغ دینی است. با مقایسه همانندی‌ها و ناهمانندی های این دو روش (سلبی و فطری، در برابر تجویزی و ایجابی) مشخص می‌شود که در رویکرد سلبی، مبلغان به جای «دین‌دهی» از بیرون، باید تلاش کنند تا مخاطبان با مداخله و مکاشفه خود بر مبنای اصل «دین‌یابی» از درون، پی به ارزش‌های دینی ببرند.

پر بازدیدترین ها

صفات و ویژگی‌های تربیتی مبلغان از منظر قرآن کریم

صفات و ویژگی‌های تربیتی مبلغان از منظر قرآن کریم

تبليغ در قرآن به بلاغ، بيان، تبيين آمده و بیان‌ شده که يكي از وظايف مقدس و مهم انبياء، علماء، متفكران، دانايان و مصلحان است. با این زمینه، سؤال اساسی این خواهد بود که مبلغان برای چنین رسالت و وظیفه‌ مهمی باید دارای چه صفات و ویژگی‌هایی باشند؟
روش سلبی به مثابه روش فطری در تبلیغ دینی

روش سلبی به مثابه روش فطری در تبلیغ دینی

هدف این مقاله، بررسی ویژگی‌های روش تبلیغ «سلبی» و«پرهیزی» با تکیه بر مفاهیم قرآنی «تزکیه» و« ذکر»، و مقایسه آن با روش‌های «تجویزی» و «تحمیلی» در تبلیغ دینی است. با مقایسه همانندی‌ها و ناهمانندی های این دو روش (سلبی و فطری، در برابر تجویزی و ایجابی) مشخص می‌شود که در رویکرد سلبی، مبلغان به جای «دین‌دهی» از بیرون، باید تلاش کنند تا مخاطبان با مداخله و مکاشفه خود بر مبنای اصل «دین‌یابی» از درون، پی به ارزش‌های دینی ببرند.
اسوه‌های قرآنی و شیوه‌های تبلیغی آنان

اسوه‌های قرآنی و شیوه‌های تبلیغی آنان

پژوهش پیش‌رو، بیشتر حول محور شیوه ‏هاى تبلیغى اسوه‏‌هاى قرآنى است، در مطالعه سیره هر اسوه قرآنى به شیوه‏اى برجسته‌تر یا وجهى بارزتر برمى‏‌خوریم كه شایسته توجه و دوراندیشی بیشتری است؛
سرمقاله

سرمقاله

«تربیت تبلیغی» واژه‌ای متشکل از دو کلمه تبلیغ و تربیت است که با ورود فصلنامه تربیت تبلیغی به عرصه نشریات تخصصی، بر سر زبان‌ها و محافل علمی افتاد؛ اما به‌راستی از نظر مفهوم شناسی این واژه به چه معناست؟ به عبارتی اگر این واژه، ترکیبی از دو کلمه تبلیغ و تربیت است، منظور از تبلیغ کدام نوع از تبلیغ و منظور از تربیت چه نوع تربیتی است؟
ضرورت و قلمرو «فقه‌ فرزندپروری» در تربیت دینی

ضرورت و قلمرو «فقه‌ فرزندپروری» در تربیت دینی

فرزندپروری از ابتدای خلقت مورد ابتلای والدین بوده و سبک‌های آن نیز در دهه‌های اخیر مورد توجه‌ی علومِ رفتاری قرار گرفته است. فرزندپروری فقهی و ابتناء سبکی از فرزندپروری بر احکامِ فقهی، ایده‌ای است که نوشتار پیش‌رو به دنبالِ تبیینِ ضرورت و قلمرو آن است
Powered by TayaCMS